NIM (Net Interest Margin) ve Bankacılığın Karlılık Mekaniği

Bankacılık hisseleri BIST 100 endeksinin yaklaşık dörtte birini oluşturur. Bu sektörü anlamadan Türkiye borsasını anlamak mümkün değildir. Bankacılığın kalbinde tek bir metrik atar: NIM, yani net faiz marjı.

Bankaların temel iş modeli

Bir banka iki ana faaliyetten para kazanır.

1. Faiz geliri (spread bazlı). Banka müşterilerden topladığı mevduatı düşük faizle alır, krediyi yüksek faizle verir. Aradaki fark NIM ile ölçülür.

2. Komisyon ve ücret geliri. Kart, transfer, kredi başvuru, sigorta, varlık yönetimi, döviz alım satım. Faiz dışı kalemdir, NIM kapsamı dışındadır.

Türkiye gibi yüksek faiz ortamlarında ve klasik mevduat bankalarında gelirin büyük çoğunluğu hâlâ faiz marjından gelir. NIM banka analizinin başlangıç noktasıdır.

NIM tanımı

NIM = (Faiz Geliri eksi Faiz Gideri) bölü Faiz Üreten Aktifler çarpı 100

Faiz üreten aktifler kredileri, menkul kıymetleri, bankalararası plasmanları ve diğer faiz getirici varlıkları kapsar. Ortalama dönem bakiyesi kullanılır.

Sayısal örnek. Kredi portföyü 100 milyar TL, ortalama getiri yüzde 35 ise faiz geliri 35 milyar TL olur. Mevduat portföyü 90 milyar TL, ortalama maliyet yüzde 25 ise faiz gideri 22,5 milyar TL olur. Net faiz geliri 12,5 milyar TL, NIM 12,5 / 100 = yüzde 12,5 olur.

Bu NIM gelişmekte olan piyasalara özgü yüksek bir orandır. Gelişmiş ülke bankalarında NIM yüzde 2 ile 4 arasında normaldir. Türkiye'de yıllar arasında sert dalgalanmalar yaşanır. NIM'in trendi ve sürdürülebilirliği mutlak değerinden önemlidir.

NIM ve para politikası

Senaryo A: Faiz yükselişi

1. Kısa vadede sıkışma. Mevduat hızla yeniden fiyatlanır, kredi gecikmelidir. Marj daralır.
2. Orta vadede yeniden fiyatlama. Yeni krediler yüksek faizle açılır. TÜFE'ye endeksli (TÜFEX) ve değişken faizli krediler avantajlıdır.
3. Uzun vadede kredi riski. NPL oranı artar, karşılık giderleri yükselir.

Senaryo B: Faiz düşüşü

1. Kısa vadede sıkışma. Mevduat hızla yeniden fiyatlanır, kredi portföyünün eski getirisi sabit kalır. Yeni krediler de düşük faizle açılır.
2. Orta vadede toparlanma. Kredi getirileri de aşağı kayar, marj normalleşir.
3. Uzun vadede kredi talebi artar, NPL iyileşir.

Senaryo C: Faiz stabil

Rekabet baskısı öne çıkar. Marj zamanla aşınır. Komisyon, dijital bankacılık ve sigortacılık önem kazanır.

Türkiye bankacılığında NIM hikayesi

• 2018 ile 2020. Kur krizleri, faiz şokları, pandemi. NIM dalgalı seyretti.
• 2021 ile 2023 ortası. Ortodoks olmayan politika döneminde TCMB faizi düşük tutuldu. Bankalar mevduat fiyatlama esnekliği kaybetti, Kur Korumalı Mevduat (KKM) yükü taşıdı. NIM ciddi sıkıştı.
• 2023 ortası sonrası. Ortodoks geri dönüş ile TCMB politika faizi Haziran 2023'te yüzde 8,5'tan Mart 2024'te yüzde 50'ye yükseldi. Bankalar kredi tarafını hızlı yeniden fiyatlayamadı ama mevduat maliyetini bir süre emerek geçici bir NIM toparlanması sağladı.
• 2024 sonu, 2025 dezenflasyonu. Kredi faizleri öncelikli düştü, NIM yeniden sıkışma baskısı altında kaldı (BDDK çeyreklik bankacılık verileri).

Çeyreklik gerçekleşmeler. BIST'e kote büyük bankaların 2024 ortası finansal raporlarında bildirilen swap dahil net faiz marjı (KAP açıklamalarına göre) tek haneli yüzde değerlerde dalgalı seyretti. Banka bazlı NIM seviyeleri çeyrekten çeyreğe önemli ölçüde değişir. Bu nedenle bankaya özel rakamı vermek yerine ilgili banka faaliyet raporundan teyit etmenizi öneririz.

ABD karşılaştırması. 2022-2023 Fed sıkılaştırma döngüsünde ABD bankalarının NIM'i yükseldi. JPMorgan Chase'in 2023 yılı NIM'i yüzde 2,7 seviyesindeydi (2022'de yüzde 2,0); ancak Mart 2023'te Silicon Valley Bank, Signature Bank ve First Republic Bank'ın iflası bölgesel bankalarda NIM sıkışmasının ne kadar hızlı olabileceğini gösterdi.

Önemli diğer bankacılık metrikleri

• CET1 ve CAR. Basel III sermaye yeterlilik oranı asgari yüzde 8'dir. BDDK fiili beklentisi daha yüksek tutulur. BIST bankaları tipik olarak yüzde 14 ile 18 bandındadır.
• NPL. Takipteki kredi oranı. Düşük olması iyidir, karşılık ayırma ile birlikte değerlendirilir.
• Provisioning (karşılık ayırma). Düşük NPL'ye rağmen karşılıklar artıyorsa banka gelecek için kötümser anlamına gelir.
• ROE. Toplam özsermaye kârlılığı. Türkiye'de nominal ROE yüksek görünür; reel ROE (TÜFE'ye göre düzeltilmiş) ayrı değerlendirilmelidir.
• Cost-to-income. Operasyonel verimlilik. Yüzde 35 ile 50 sağlıklı kabul edilir.
• Cost of Risk. Net karşılık gideri bölü ortalama kredi portföyü. Risk yönetiminin kalitesini ölçer.

BIST banka karşılaştırma çerçevesi

BIST 30 bankaları: AKBNK, GARAN, ISCTR, VAKBN, YKBNK ile zaman zaman HALKB.

Karşılaştırma sırası:

1. NIM trendi (son 4 çeyrek).
2. NPL ve provisioning hızı.
3. CAR ve CET1 seviyesi.
4. ROE ile sektör ortalaması farkı.
5. Şube ve dijital dağılım.
6. Mevduat kompozisyonu (TL ile FX, KKM payı).
7. Kamu ile özel banka ayrımı.

BIST banka hisseleri ve endeks ilişkisi

Bankacılık sektörü BIST 100 endeksinin yaklaşık yüzde 25 ile 30'una karşılık gelir. Banka zayıfsa BIST 100 lokomotifsiz kalır. Banka güçlüyse BIST 100'ün belkemiğidir. XBANK sektör endeksidir. XBANK bölü XU100 oranı sektör momentum göstergesi olarak kullanılır.

Yaygın yanılgılar

• "Faiz yükselirse banka her zaman kazanır." Kısa vadede genelde doğrudur, uzun vadede kredi talebi düşer, NPL artar.
• "NPL düşükse banka güvenli." Karşılıklar yetersizse veya yeniden yapılandırmalar NPL'yi gizliyorsa tablo farklıdır.
• "Mevduatı çok olan sağlamdır." Kompozisyon önemlidir. Aşırı FX ağırlıklı mevduat kur şokunda risklidir.
• "Tüm bankalar aynı tepki verir." Özel, kamu ve katılım bankaları farklı bilanço yapılarına sahiptir.
• "NIM yükseliyorsa hisse yükselir." Piyasa beklentinin önündedir. Beklenenden zayıf NIM artışı hisseyi düşürebilir.

Pratik kontrol listesi

1. Son 4 çeyrek NIM trendi nasıl?
2. NPL ve provisioning trendi nereye?
3. CAR ve CET1 yeterli mi, ek sermaye sinyali var mı?
4. ROE sektör ortalamasına göre nerede?
5. XBANK ile aynı yönde mi, geri mi kalıyor?
6. TCMB faiz patikası beklentiniz nedir, banka bu patika ile uyumlu mu?
7. Mevduat kompozisyonu (TL ile FX) hangi senaryoda avantajlı?

Bankacılık defansif değildir

Bankacılık ekonomik döngüye en doğrudan bağlı sektördür. Resesyonda NPL patlar, NIM sıkışır, kredi talebi düşer, hisseler sert düşer. Boğa piyasasında kredi büyür, NIM stabilleşir, kâr büyür. Geçiş dönemlerinde faiz şoklarına en duyarlı sektördür ve volatilite yüksektir. Bankacılık ağırlıklı bir portföy makro döngü bahsidir. Bunu gıda perakendesi gibi defansif sektöre benzetmemek gerekir.

İlgili kavramlar

• ROE, ROA
• Sermaye yeterlilik oranı (Basel III, CET1, CAR)
• Net faiz geliri
• Karşılık ayırma oranı (provisioning rate)
• Cost of Risk
• Tier 1 ve Tier 2 sermaye
• Kur Korumalı Mevduat (KKM)
• XBANK bölü XU100 göreceli performans

Bu yazı eğitim amaçlıdır. Belirli bir banka hissesi için al veya sat önerisi içermez.

Kaynakça

1. BDDK, Türk Bankacılık Sektörü Temel Göstergeleri, çeyreklik bültenler, bddk.org.tr.
2. TCMB EVDS, Politika Faizi ve Bankacılık Sektörü Mevduat ve Kredi Faiz Oranları serileri, evds2.tcmb.gov.tr.
3. Basel Committee on Banking Supervision, Basel III: A Global Regulatory Framework for More Resilient Banks and Banking Systems, BIS, bis.org/publ/bcbs189.
4. Kamuyu Aydınlatma Platformu (KAP), AKBNK, GARAN, ISCTR, VAKBN, YKBNK, HALKB konsolide finansal raporları, kap.org.tr.
5. FDIC, Quarterly Banking Profile, ABD bankaları için NIM ve sermaye verileri, fdic.gov.
6. Federal Reserve, Financial Stability Report, Mayıs 2023 (Silicon Valley Bank ve bölgesel banka stresi bölümü).
7. FRED St. Louis Fed, USNIM (US Bank Net Interest Margin) serisi.
8. IMF Global Financial Stability Report, gelişmekte olan piyasa bankacılık bölümleri.

▸ Not: Bu sayfa eğitim ve araştırma amaçlıdır. Yatırım tavsiyesi içermez. Anlatılan kavram veya stratejilerin geçmiş performansı, gelecek için garanti vermez.

• ▸ TCMB Faiz Politikası
  NIM doğrudan TCMB faizinin türevidir.
• ▸ Temel Analiz
  Banka bilançosu okumak için NIM zorunlu kavram.
• ▸ Temettü Stratejisi
  BIST'te en yüksek temettü ödeyenler bankalar.