Risk-Kazanç Oranı (RR) · Yatırımda Belirleyici Sayı

Bir yatırımcının uzun vadeli başarısı, kazanan işlem sayısından çok, her işlemde aldığı riskin karşılığında ne kadar kazanç hedeflediğine bağlıdır. Bu dengeyi tek bir sayıya indirgeyen kavrama risk-kazanç oranı (RR) denir.

Tanım

Risk-kazanç oranı, bir işlemin potansiyel kazancının potansiyel kaybına bölümüdür:

RR = (Hedef Fiyat − Giriş Fiyatı) / (Giriş Fiyatı − Stop Seviyesi)

İşleme girmeden önce üç fiyat bilinir: giriş, stop (zarar kes) ve hedef (kâr al). Bu üç nokta, işlemin "matematiksel kimliğini" oluşturur.

Sayısal örnek: TUPRS hissesi 100 TL'den alındı. Stop 95 TL, hedef 115 TL olsun.

• Risk: 100 − 95 = 5 TL
• Potansiyel kazanç: 115 − 100 = 15 TL
• RR = 15 / 5 = 3

Bu işlem 1:3 RR ile açılmıştır. Riske edilen 1 birim karşılığında 3 birim kazanç hedeflenir.

Neden kazanma oranından önemli?

Bireysel yatırımcıların büyük çoğunluğu kendi performansını "kazandığım işlemlerin yüzdesi" üzerinden değerlendirir. Asıl ölçü beklenen değerdir (EV):

EV = (Kazanma oranı × Ortalama kazanç) − ((1 − Kazanma oranı) × Ortalama kayıp)

Örnek 1. Yüksek kazanma oranı, düşük RR:

Yüzde 80 kazanma oranı, her kazanç 1R, her kayıp 4R:

EV = (0.80 × 1) − (0.20 × 4) = 0.80 − 0.80 = 0

Yıl sonu sıfırdır. Komisyon hesaba katılınca negatife düşer.

Örnek 2. Düşük kazanma oranı, yüksek RR:

Yüzde 35 kazanma oranı, her kazanç 3R, her kayıp 1R:

EV = (0.35 × 3) − (0.65 × 1) = 1.05 − 0.65 = +0.40R

Her işlemde ortalama 0.40R kâr. 100 işlem yaklaşık +40R sonuç verir.

Yatırımcının asıl performans göstergesi RR ile kazanma oranının birlikte hesabıdır, tek başına biri değildir.

1:2 eşiğinin gerekçesi

Çoğu bireysel yatırımcı yüzde 40-55 aralığında kazanma oranı elde eder. Pozitif beklenen değer için RR ≥ 1:2 olmalıdır.

• 1:1 RR: Yüzde 50 üzeri kazanma oranı zorunludur. Komisyon dahil edildiğinde gerçek eşik yüzde 55 üstüne çıkar. Sürdürülemez.
• 1:1.5 RR: Yüzde 40 kazanma oranı gerekir. Hata payı dardır.
• 1:2 RR: Yüzde 35 kazanma oranı yeterlidir. Üç işlemden biri kazansa bile sistem kâr üretir.
• 1:3 ve üzeri: Yüzde 25 kazanma oranı ile pozitif beklenen değer. Trend takip sistemleri bu bantta çalışır.

1:1 altı oranlar, kaldıraçsız spot işlemde bile uzun vadede negatif beklenen değer üretir.

RR belirlemenin pratik adımları

RR doğru hesaplanmak için sıralama tersine kurulmamalıdır.

1. Zarar kes seviyesi önce belirlenir. Teknik (son dip noktası, kanal alt çizgisi), oynaklık bazlı (1.5 × ATR) veya sabit yüzde (yüzde 2 hareket) kullanılabilir.
2. Hedef nesnel bir referansa bağlanır. Önceki direnç, Fibonacci uzantısı, önceki tepe noktası.
3. RR hesaplanır ve karar verilir. 1:2 altıysa işlem atlanır.

Sırayı tersine çevirmek (önce hedef sonra zarar kes) RR'yi yapay olarak iyileştirir ancak sistemin gerçek başarısını düşürür.

RR ile pozisyon büyüklüğü ilişkisi

RR tek başına karar değildir. Pozisyon büyüklüğüyle birlikte değerlendirilir. Pratik yaklaşım, işlem başına portföyün yüzde 1-2'sini riske etmektir.

Sayısal örnek: 500.000 TL portföy, yüzde 1 risk = 5.000 TL.

THYAO 300 TL'den alınacak, zarar kes 285 TL. Hisse başına risk: 15 TL.

Maksimum pozisyon: 5.000 / 15 = 333 hisse, yaklaşık 99.900 TL'lik THYAO.

Bu yaklaşımla 1:3 RR doğru çıktığında 15.000 TL kâr, yanlış çıktığında 5.000 TL zarar görülür. Portföy disiplinli biçimde ölçeklenir.

Yaygın yanılgılar

"1:1.5 RR yeterli." Türkiye'de BSMV, komisyon, spread ve slipaj efektif RR'yi 1:1.3 düzeyine düşürür. Yüzde 50 üzeri kazanma baskısı oluşur ve sürdürülemez.

"Zarar kes seviyesini geniş tutarak RR'yi şişirmek." Zarar kes 30 TL aşağı, hedef 90 TL yukarı konulursa 1:3 görünür. Ancak fiyatın zarar kes seviyesine gitme olasılığı çok yüksektir.

"Hedef, zarar kes mesafesinin iki katı uzaklıkta rastgele bir rakam olabilir." Teknik gerekçe olmadan bu RR sayısı bilgisel içerik taşımaz.

"Trailing stop ile RR'yi artırıyorum." Trailing stop, risk yönetimi aracıdır. Başlangıçtaki RR oranını değiştirmez.

"RR'yi geriye dönük test etmedim ama mantıklı görünüyor." Test edilmeyen sayı öznel kalır.

Kazanma oranı ile RR ilişki tablosu

Gerçekçi planlama bandı: yüzde 35-50 kazanma oranı ile 1:1.5 ila 1:3 RR.

BIST, FX ve kripto için RR pratiği

BIST: Komisyon (yüzde 0.1-0.2), BSMV (yüzde 5), spread ve T+2 takas hesaba katıldığında efektif RR teorik RR'den yüzde 10-15 düşer. Hedef başlangıçta cömert tutulmalıdır.

FX: Majör pariteler dar spread sunar (EUR/USD 0.5-1 pip). Egzotik pariteler (USDTRY, USDZAR) 30-100 pip aralığına çıkar. Gelişmekte olan piyasa paritelerinde spread mutlaka hesaba katılmalıdır.

Kripto: BTC ve ETH'de RR hesabı sağlıklıdır. Düşük likiditeli alt coin'lerde RR hesabı yanıltıcıdır; beklenen değer çoğu zaman negatiftir ve oynaklık bu durumu gizler. 2022 Mayıs LUNA çöküşü bu mekanizmanın klasik örneğidir; günler içinde varlık değerinin yüzde 99'u silinmiştir.

Tarihsel örnekler

Paul Tudor Jones ve Stanley Druckenmiller gibi profesyonel piyasa katılımcıları, düşük ila orta kazanma oranı ile yüksek RR üzerinden uzun vadeli kâr üretmiştir. Onların kurduğu yapı "doğru tahmin etmek" değil, "doğru çıktığında çok kazanıp yanlış çıktığında az kaybetmek" mimarisidir. Jones, 1987 Ekim Black Monday krizinden büyük kazançla çıkmasıyla bilinir.

RR ile uzun vadeli pasif tutmanın karşılaştırması

Uzun vadeli pasif tutmada (buy-and-hold) tek tek işlem bazında formel RR yoktur. Bu yaklaşım, "uzun vadede pozitif beklenen değer" varsayımına dayanır. Kısa ve orta vadeli yatırımcı için RR olmadan kâr üretmek şansa kalır; her giriş ve çıkış kendi başına bir karar birimidir.

İlgili kavramlar

• Beklenen değer: RR ile kazanma oranının birleşik sonucu.
• Kelly kriteri: Optimum pozisyon büyüklüğünü formülize eder. Bkz. 1956 Bell System Technical Journal makalesi.
• Maksimum dip: Düşük kazanma oranı ile yüksek RR'li sistemler psikolojik olarak zorlayıcı dipler üretir.
• Reward-to-risk oranı: Aynı kavramın alternatif yazımı (3:1 veya 1:3, konvansiyona göre değişir).

Risk-kazanç oranı yatırımın sayısal temelidir. RR'ye tek başına değil, RR ile kazanma oranının çarpımına odaklanan yatırımcı uzun vadede sistemin matematiksel tutarlılığına yaslanır.

Kaynakça

1. Van Tharp, K. (2007). Trade Your Way to Financial Freedom (2. baskı). McGraw-Hill. (R-multiple ve expectancy çerçevesi.)
2. Kelly, J. L. (1956). A New Interpretation of Information Rate. Bell System Technical Journal, 35(4), 917-926.
3. Schwager, J. D. (1989). Market Wizards: Interviews with Top Traders. New York Institute of Finance. (Paul Tudor Jones ve Stanley Druckenmiller röportajları.)
4. Sinclair, E. (2010). Option Trading: Pricing and Volatility Strategies and Techniques. Wiley. (Beklenen değer ve sistematik trade ölçütleri.)
5. Sweeney, R. J. (1988). Some New Filter Rule Tests: Methods and Results. Journal of Financial and Quantitative Analysis, 23(3), 285-300. (İşlem maliyetlerinin etkisi.)

▸ Not: Bu sayfa eğitim ve araştırma amaçlıdır. Yatırım tavsiyesi içermez. Anlatılan kavram veya stratejilerin geçmiş performansı, gelecek için garanti vermez.

• ▸ Pozisyon Büyüklüğü
  Risk-kazanç oranıyla birlikte hesaplanan ikiz kavram.
• ▸ Risk Metrikleri
  Tek pozisyondan portföye risk ölçümü.
• ▸ Yatırımcı Psikolojisi
  Bu hesabı bozan davranışsal önyargılar.